Mề đay do lạnh hay dị ứng lạnh trong mùa đông là phản ứng của da khi tiếp xúc với nhiệt độ lạnh phát sinh ngứa, sưng nổi ban đỏ. Và gây khó chịu, bất tiện trong cuộc sống, mề đay do lạnh nếu nghiêm trọng sẽ gây phản ứng toàn thân dẫn tới sốc và thậm chí là tử vong.
Đôi nét về mề đay do lạnh mùa đông
Mề đay do lạnh (Cold urticaria) là một chứng rối loạn trong đó các vết sưng đỏ lớn gọi là mề đay hình thành trên da sau khi tiếp xúc với kích thích lạnh. Mề đay thường gây ngứa và thường bàn tay, bàn chân và các bộ phận khác của cơ thể. Kích thước mề đay thay đổi từ khoảng 7 mm đường kính đến khoảng 27 mm hoặc lớn hơn.
Mề đay do lạnh có thể gây phát ban thường xảy ra sau khi ăn hoặc uống đồ lạnh; chườm đá lên da; bơi hoặc tắm trong nước lạnh; đi bộ ngoài trời trong thời tiết lạnh v.v.
Chứng rối loạn này, hoặc có thể là hai chứng rối loạn với các biểu hiện lâm sàng giống nhau, có thể do di truyền (mề đay lạnh gia đình) hoặc mắc phải (mề đay lạnh mắc phải nguyên phát). Dạng mắc phải thường bắt đầu ở độ tuổi từ 18 đến 25, mặc dù trong một số trường hợp có thể xảy ra sớm nhất là 5 tuổi. Các nguy cơ đe dọa tính mạng bao gồm ngạt thở do mô bị sưng (phù mạch họng) gây ra bởi thức ăn hoặc đồ uống lạnh, chết đuối sau sốc do bơi trong nước lạnh và sốc phản vệ.
Phân loại mề đay do lạnh:
Mề đay tiếp xúc lạnh nguyên phát
Là một tình trạng da đặc trưng bởi các nốt sẩn, xảy ra trong thời tiết mưa, gió, sau khi bơi trong nước lạnh và sau khi tiếp xúc với các vật lạnh, bao gồm cả đá viên.
Mề đay tiếp xúc lạnh thứ phát
là tình trạng da đặc trưng bởi các nốt sẩn, do các bất thường trong huyết thanh như chứng tăng globulin lạnh hoặc chứng tăng ofibrinogen lạnh cực kỳ hiếm gặp, và sau đó liên quan đến các biểu hiện khác như hội chứng Raynaud hoặc ban xuất huyết.
Mề đay phản xạ do lạnh
là một tình trạng da trong đó việc làm lạnh toàn thân gây ra các vết sưng lan rộng.
Mề đay lạnh gia đình
Còn được gọi là hội chứng tự viêm lạnh gia đình, (FCAS) hay mề đay do lạnh di truyền, đặc trưng bởi phát ban, viêm kết mạc, sốt/ớn lạnh và đau khớp do tiếp xúc với lạnh, đôi khi ở nhiệt độ dưới 22 °C. FCAS là một trong những hội chứng định kỳ liên quan đến cryopyrin (CAPS) do đột biến gen CIAS1/NALP3 (còn gọi là NLRP3) tại vị trí 1q44 gây ra.
Ai dễ bị mắc mề đay do lạnh?
Nổi mề đay do lạnh là một rối loạn hiếm gặp, nhất là dạng di truyền và có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai. Mặc dù đôi khi bệnh này có tính di truyền, nhưng hầu hết các trường hợp xảy ra ở những người không có tiền sử gia đình mắc bệnh và liên quan đến các tình trạng sức khỏe khác, chẳng hạn như:
- Bệnh bạch cầu lympho mạn tính, một loại ung thư máu.
- Bệnh cryoglobulinemia, một rối loạn máu liên quan đến phản ứng với lạnh.
- U lymphosarcoma, ung thư trong hệ bạch huyết.
- Các loại nổi mề đay khác.
- Bệnh giang mai, bệnh lây truyền qua đường tình dục.
- Nhiễm virus như bệnh tăng bạch cầu đơn nhân hoặc thủy đậu.
Triệu chứng và nguyên nhân mề đay do lạnh
Nếu nổi mề đay ở lưng là do tiếp xúc với không khí lạnh ở người bị dị ứng lạnh. Đôi khi xuất hiện ở người đi đạp xe đạp hoặc không mặc áo trong một giờ bên cạnh cửa hé mở khi thời tiết mát mẻ, nhiệt độ không khí thổi vào khoảng 10 °C.
Khi cơ thể tiếp xúc với lạnh ở những người bị ảnh hưởng bởi tình trạng này, mề đay sẽ xuất hiện và da ở vùng bị ảnh hưởng thường bị ngứa. Mề đay là kết quả của sự giãn nở mao mạch cho phép chất lỏng chảy ra mô xung quanh, tức là lớp biểu bì. Chúng sẽ biến mất khi cơ thể hấp thụ chất lỏng này. Viền của mề đay được mô tả là đa vòng, hoặc được tạo thành từ nhiều vòng tròn, và thay đổi khi chất lỏng rò rỉ ra và sau đó được hấp thụ. Ấn vào mề đay khiến da trắng bệch (trở nên nhợt nhạt do dòng máu bị gián đoạn), phân biệt nó với vết bầm tím hoặc sẩn.
Nổi mề đay có thể xuất hiện ngay lập tức hoặc sau một thời gian. Mề đay do lạnh có thể kéo dài vài phút hoặc vài ngày, và khác nhau ở mỗi người. Ngoài ra, còn có cảm giác nóng rát. Phản ứng nghiêm trọng có nhiều khả năng xảy ra ở những bệnh nhân bị nổi mề đay trong vòng chưa đầy ba phút tiếp xúc lạnh.
Nguyên nhân của mề đay lạnh là phản ứng histamine đối với các kích thích lạnh, bao gồm giảm nhiệt độ đột ngột, không khí lạnh và nước lạnh. Có nhiều nguyên nhân gây, hầu hết là tự phát và vô căn, không rõ cơ chế khởi phát. Một số bệnh hiếm gặp có thể gây ra mề đay do lạnh, và việc xét nghiệm các bệnh này có thể hữu ích nếu mề đay do lạnh có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.
Riêng mề đay lạnh do di truyền khoa học đã xác định được một đột biến gen ở ba gia đình tại Mỹ không liên quan nhau đã gây ra một rối loạn miễn dịch hiếm gặp đặc trưng bởi chức năng miễn dịch quá mức và suy giảm miễn dịch, tự miễn dịch, rối loạn da viêm và mề đay do lạnh. Đột biến được phát hiện xảy ra trong gen mã hóa phospholipase C-gamma2 (PLCG2), một loại enzyme tham gia vào quá trình kích hoạt tế bào miễn dịch. Các nhà nghiên cứu đã đặt tên cho tình trạng này là thiếu hụt kháng thể liên quan đến PLCG2 và rối loạn điều hòa miễn dịch, hay PLAID.
Chẩn đoán và các xét nghiệm mề đay do lạnh cần làm
Mề đay do lạnh được chẩn đoán bởi các bác sĩ, chuyên gia chăm sóc sức khỏe thông qua xét nghiệm nhanh chóng. Người cung cấp dịch vụ y tế sẽ đặt một viên đá lên da của bạn (ví dụ như cánh tay) trong vài phút, sau đó lấy ra. Nếu bị nổi mề đay hoặc phát ban vài phút sau đó, đó được coi là kết quả xét nghiệm dương tính.
Trong xét nghiệm lạnh, một miếng đá được đặt bên trong một túi nhựa mỏng và giữ áp vào cẳng tay, thường trong 3–4 phút. Kết quả dương tính là một dấu hiệu đặc trưng của các nốt mẩn đỏ nổi lên. Các nốt mẩn có thể có hình dạng của đá, hoặc có thể lan ra từ vùng tiếp xúc với đá. Tuy nhiên, mặc dù các kỹ thuật này hỗ trợ chẩn đoán, nhưng chúng không cung cấp thông tin về ngưỡng nhiệt độ và thời gian kích thích mà bệnh nhân sẽ bắt đầu phát triển các triệu chứng, điều này rất cần thiết vì nó có thể xác định mức độ nghiêm trọng của bệnh và theo dõi hiệu quả điều trị. Ngoài ra bác sĩ cũng có thể đề nghị xét nghiệm máu để xác định bất kỳ bệnh hoặc nhiễm trùng tiềm ẩn nào.
Quản lý và điều trị mề đay do lạnh
Việc quản lý chủ yếu bao gồm tránh tiếp xúc với các tác nhân có thể gây ra phản ứng và dùng thuốc để kiểm soát phản ứng. Phương pháp điều trị tốt nhất cho chứng dị ứng này là tránh tiếp xúc với nhiệt độ lạnh.
- Tránh các tác nhân gây kích ứng: Bất cứ thứ gì làm giảm nhiệt độ da (không phải nhiệt độ lõi cơ thể) đều có thể gây ra phản ứng ở những người bị ảnh hưởng. Tránh tiếp xúc sẽ hạn chế nguy cơ phản ứng. Phản ứng thường ảnh hưởng đến các bộ phận cơ thể tiếp xúc, vì vậy không khí lạnh có thể gây ra phản ứng ở vùng da tiếp xúc hoặc đường hô hấp nếu hít phải không khí lạnh. Các tác nhân gây nguy hiểm bao gồm:
- Thời tiết lạnh, bao gồm cả tuyết: Tiếp xúc với không khí lạnh hoặc mát có thể nhanh chóng gây ra phản ứng; ví dụ như đi ngang qua các tủ đông mở trong siêu thị.
- Máy điều hòa không khí: Vào một tòa nhà mát mẻ vào một ngày hè có thể dẫn đến phản ứng.
- Bề mặt mát/lạnh: Ngồi trên vỉa hè mát, dựa vào hoặc nắm vào một cột lạnh có thể dẫn đến nổi mề đay ở vùng tiếp xúc với bề mặt lạnh.
- Dây truyền tĩnh mạch lạnh: Đôi khi dây truyền tĩnh mạch lạnh, có thể dẫn đến phản ứng. Một hàng mẩn ngứa có thể xuất hiện trong vòng 15 đến 20 cm tính từ vị trí truyền dịch, theo hình dạng một đường thẳng chạy dọc theo chi.
- Uống đồ uống lạnh có thể gây ra mẩn ngứa ở những người bị nổi mề đay do lạnh.
- Thức ăn và đồ uống lạnh: Ăn hoặc uống các chất lạnh hoặc mát như kem hoặc trà đá có thể gây ra phản ứng trong miệng và cổ họng.
- Bơi lội: Bơi lội có thể đặc biệt nguy hiểm, vì nhịp tim nhanh kết hợp với sự xuất hiện của mẩn ngứa có thể dẫn đến hạ huyết áp, sốc và đuối nước.
- Mồ hôi: Phản ứng thậm chí có thể xảy ra vào một ngày ấm áp hoặc khi ra khỏi phòng xông hơi khi có mồ hôi trên da, vì phản ứng được kích hoạt bởi nhiệt độ da, chứ không phải nhiệt độ cơ thể. Nếu có gió nhẹ, nó sẽ nhanh chóng làm mát da và gây ra mẩn ngứa.
- Hạn chế lưu lượng máu: Các hoạt động gây căng cơ và giảm lưu lượng máu có thể làm mát các bộ phận cơ thể đủ để gây ngứa và nổi mề đay.
Thuốc điều trị mề đay lạnh
Liệu pháp điều trị đầu tiên là giảm triệu chứng bằng thuốc kháng histamine H1 thế hệ thứ hai. Nếu liều lượng tiêu chuẩn không hiệu quả, nên tăng liều lên gấp bốn lần để kiểm soát các triệu chứng.
Thuốc kháng histamine H1 thế hệ thứ hai rupatadine được phát hiện làm giảm đáng kể sự phát triển của triệu chứng nổi mề đay do lạnh mãn tính mà không làm tăng tác dụng phụ ở liều 20 mg và 40 mg.
Các loại thuốc chống dị ứng có chứa thuốc kháng histamine như diphenhydramine (Benadryl), cetirizine (Zyrtec), loratadine (Claritin), cyproheptadine (Periactin) và fexofenadine (Allegra) có thể được dùng đường uống để ngăn ngừa và làm giảm một số triệu chứng nổi mề đay. Đối với những người bị phản ứng phản vệ nghiêm trọng, thuốc được kê đơn như doxepin, dùng hàng ngày, sẽ giúp ngăn ngừa và/hoặc giảm khả năng xảy ra phản ứng và do đó, giảm nguy cơ phản vệ. Hiệu quả của kem bôi kháng histamine tại chỗ đối với chứng nổi mề đay do nhiệt độ lạnh gây ra chưa được đánh giá.
Mề đay do lạnh có thể dẫn đến phản ứng toàn thân nghiêm trọng hoặc thậm chí gây tử vong (sốc phản vệ). Những người bị mề đay do lạnh có thể phải mang theo thuốc tiêm epinephrine (như Epi-pen hoặc Twinject) để sử dụng trong trường hợp phản ứng nghiêm trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng omalizumab (Xolair) có thể là một phương pháp điều trị hiệu quả và an toàn cho chứng mề đay do lạnh ở những bệnh nhân không đáp ứng đủ với các phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
Ebastine đã được đề xuất như một phương pháp để ngăn ngừa chứng mề đay do lạnh mắc phải. Điều trị bằng anakinra (Kineret) cũng được chứng minh là hiệu quả đối với FCAS, mặc dù điều này có nghĩa là phải tiêm thuốc ức chế miễn dịch hàng ngày vào một vùng như bụng dưới. Kháng thể đơn dòng canakinumab (Ilaris) cũng được sử dụng.
Phương pháp giải mẫn cảm: Phương pháp này bao gồm việc dần dần cho cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ lạnh ngày càng tăng. Ví dụ, bạn có thể tắm nước lạnh, nhiệt độ sẽ giảm dần theo thời gian. Bạn nên làm điều này khi có người ở gần để đề phòng trường hợp phát sinh phản ứng xấu.
Những câu hỏi được quan tâm liên quan đến nổi mề đay do lạnh
Nổi mề đay do lạnh có phải là một rối loạn tự miễn dịch không?
Một số trường hợp nổi mề đay do lạnh có thể là triệu chứng của các rối loạn tự miễn dịch. Rối loạn tự miễn dịch là tình trạng hệ miễn dịch của cơ thể tấn công các tế bào hoặc mô khỏe mạnh vì những lý do chưa được biết rõ.
Các triệu chứng của nổi mề đay do lạnh là gì?
Các dấu hiệu và triệu chứng của nổi mề đay do lạnh khác nhau ở mỗi người. Chúng có thể từ nhẹ đến nặng. Chúng có thể ảnh hưởng đến một vùng da nhỏ hoặc toàn bộ cơ thể. Triệu chứng chính là phát ban da sau khi tiếp xúc với thứ gì đó lạnh. Phát ban thường xuất hiện sau khi tiếp xúc kết thúc, khi nhiệt độ da tăng lên.
Nổi mề đay do lạnh có lây không?
Mề đay do lạnh không lây nhiễm. Tuy nhiên, tình trạng này đôi khi liên quan đến nhiễm virus hoặc các bệnh nhiễm trùng khác, có thể lây lan từ người sang người.
Mề đay tự phát mạn tính CSU (Chronic spontaneous urticaria) là gì?
Một số người bị nổi mề đay, các triệu chứng xuất hiện rồi biến mất trong sáu tuần trở lên. Tình trạng này được gọi là mề đay mạn tính hoặc mề đay tự phát mạn tính. Khi bạn và bác sĩ không thể xác định được nguyên nhân khiến mề đay cứ tái phát hoặc xuất hiện ở các bộ phận khác nhau trên cơ thể, thì đó được gọi là CSU hoặc mề đay mạn tính vô căn hay “không rõ nguyên nhân”.
Tại Mỹ CSU ảnh hưởng đến khoảng 1,6 triệu người. Bệnh thường xảy ra nhất ở những người trong độ tuổi từ 20 đến 40. Phụ nữ có nguy cơ mắc CSU cao gấp đôi so với nam giới. Các đợt bùng phát CSU có thể xuất hiện bất cứ lúc nào mà không cần tác nhân kích thích. Các triệu chứng của CSU không đe dọa đến tính mạng, nhưng chúng có thể gây khó chịu tột độ và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
