Hồng ban đa dạng (Erythema multiforme) là bệnh da cấp tính do nhiều căn nguyên, trong đó có lý do nhiễm trùng hoặc do thuốc điều trị.
Đại cương về hồng ban đa dạng
Hồng ban đa dạng (Erythema multiforme) là một phản ứng tăng nhạy cảm gây ra bởi nhiễm trùng, hay gặp nhất là herpes simplex (HSV). Phát ban da đặc trưng bởi các tổn thương hình bia bắn điển hình. Niêm mạc cũng có thể có tổn thương. Đa số trường hợp, bệnh diễn biến cấp tính, tự giới hạn và thường lành không để lại triệu chứng.
Hồng ban đa dạng chia làm 3 thể nhẹ (minor), nặng (major) và được xem thể riêng của hội chứng Steven-Johson và Ly thượng bì bóng nước hoại tử (TEN).
Hồng ban đa dạng thường gặp ở lứa tuổi 20-40 tuổi, tuy nhiên tất cả mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh. Nam giới gặp nhiều hơn nữ giới và yếu tố di truyền cũng ảnh hưởng đến tỉ lệ mắc bệnh.
Nguyên nhân và cơ chế sinh bệnh
Nhiễm trùng: liên quan tới khoảng 90% trường hợp. Trong đó nổi bật là herpes simplex đặc biệt là herpes môi và ít gặp hơn là herpes sinh dục. HSV-1 găp nhiều hơn HSV-2. Nhiễm herpes thường đi trước phát ban 3-14 ngày. Tiếp theo là viêm phổi do Mycoplasma.
Một số nhiễm virus khác cũng được cho là nguyên nhân của bệnh: Parapoxvirus, Herpes varicella-zoster, Adernovirus, virus viêm gan, HIV, cytomegalovirus,… hoặc nhiễm nấm da.
Thuốc: là một nguyên nhân không thường gặp (<10%) trường hợp hồng ban đa dạng. Một khi nghĩ đến nguyên nhân này, cần loại trừ các phát ban do thuốc khá như hội chứng Steven-Johnson, ly thượng bì bọng nước nhiễm độc, hồng ban cố định toàn thân, phát ban hồng ban bong vảy đa dạng do thuốc và mày đay.
Các thuốc có thể gây ra hồng ban đa dạng là kháng viêm non-steroid, penicillins, sulphonamides, barbiturates, phenothiazines và chống động kinh.
Triệu chứng và chẩn đoán
Đa số thể nhẹ của hồng ban đa dạng thường không có triệu chứng. Tuy nhiên, thể nặng thường có tiền triệu là sốt hoặc mệt mỏi, đau khớp.
Vài hoặc hàng trăm tổn thương xuất hiện trong 24 tiếng.
Tổn thương hình bia bắn điển hình với bờ rõ và có 3 vùng màu sắc. Trung tâm tối màu hoặc đỏ đậm có mụn nước hoặc vảy tiết, bao ngoài là vòng hồng nhạt và hơi gờ cao, ngoài cùng là màu đỏ tươi. Đầu tiên xuất hiện ở mu tay hoặc đầu ngón chân rồi lan từ từ lên chi hướng về thân mình, chi trên hay gặp hơn chi dưới.
Lòng bàn tay và lòng bàn chân cũng có thể bị. Mặt, cổ và thân mình là vị trí hay gặp nhất. Tổn thương da thường hợp thành nhóm ở khuỷu tay và gối. Niêm mạc cũng có thể bị.
Ngứa nhẹ hoặc hơi bỏng rát.
Điều trị
Điều trị hồng ban đa dạng tùy thuộc vào từng giai đoạn, mức độ và nguyên nhân gây bệnh. Ở thể nhẹ, hầu hết bệnh tự khỏi, điều trị triệu chứng là chính. Ban tự giới hạn sau vài tuần mà không để lại biến chứng.
Nếu nghi ngờ HSV có thể dùng acyclovir uống (thuốc bôi Acyclovir thường không hiệu quả) hoặc kháng sinh nếu do Mycoplasma. Nếu nghi ngờ do thuốc cần ngưng ngay thuốc nghi ngờ.
Hỗ trợ triệu chứng:
- Ngứa thì dùng thuốc chống ngứa hoặc thuốc bôi corticoide tại chỗ
- Đau miệng: súc miệng chứa thuốc tê tại chỗ hoặc kháng khuẩn để giảm đau và dự phòng nhiễm khuẩn.
- Khám mắt nếu mắt có tổn thương
- Thể nặng cần nhập viện
Ở bệnh nhân hồng ban đa dạng tái phát liên tục cần dùng acyclovir liên tục trong 6 tháng
