Rụng tóc là vấn đề da liễu thường gặp, ảnh hưởng đến cả nam và nữ ở nhiều độ tuổi, gây tác động đáng kể đến thẩm mỹ, tâm lý và chất lượng cuộc sống. Rụng tóc có biểu hiện lâm sàng đa dạng, bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân như rối loạn chu kỳ nang tóc, yếu tố nội tiết – di truyền, bệnh lý tự miễn, viêm da đầu, stress, thiếu hụt dinh dưỡng và thói quen chăm sóc tóc không phù hợp. Vì vậy, việc hiểu rõ sinh học sợi tóc, phân loại chính xác các dạng rụng tóc và xác định đúng nguyên nhân là nền tảng cho điều trị hiệu quả. Bài viết này trình bày tổng quan về chu kỳ tóc, nguyên nhân, biểu hiện lâm sàng và các phương pháp điều trị rụng tóc hiện nay, nhằm hỗ trợ tiếp cận điều trị toàn diện và cá thể hóa cho từng người bệnh..
1.CHU KÌ CỦA SỢI TÓC?
Mỗi nang tóc trải qua một chu kỳ lặp lại liên tục suốt đời, bao gồm ba giai đoạn chính: giai đoạn mọc tóc (anagen), giai đoạn thoái triển (catagen) và giai đoạn nghỉ và rụng tóc (telogen). Thời gian của từng giai đoạn thay đổi tùy theo vị trí cơ thể, loài và cá thể.
Giai đoạn mọc tóc (anagen)
Anagen là giai đoạn tăng trưởng chủ động của tóc, quyết định độ dài sợi tóc và là pha dài nhất của chu kỳ tóc ở da đầu, kéo dài trung bình 2–8 năm. Trong giai đoạn này, phần dưới của nang tóc được tái tạo hoàn toàn, nhú bì phát triển và kích thích tăng sinh mạnh các tế bào chất nền. Các tế bào này phân chia và biệt hóa tạo nên thân tóc và các cấu trúc nang tóc, đồng thời melanocyte được hoạt hóa để tạo sắc tố. Ở người trưởng thành, khoảng 90–93% nang tóc da đầu đang ở giai đoạn anagen, phản ánh vai trò sinh lý ưu thế của pha này..
Giai đoạn thoái triển (catagen)
Catagen là giai đoạn chuyển tiếp ngắn, kéo dài khoảng 2–3 tuần, đặc trưng bởi sự ngừng phân bào và chết tế bào theo chương trình ở phần dưới nang tóc. Trong giai đoạn này, thân tóc trở thành tóc chùy đã biệt hóa hoàn toàn và không còn phát triển. Nhú bì được bảo tồn và di chuyển lên vùng phình, giúp tái cấu trúc nang tóc và chuẩn bị cho giai đoạn nghỉ.
Giai đoạn nghỉ và rụng (telogen)
Telogen là giai đoạn nghỉ sinh học của nang tóc, kéo dài trung bình khoảng 3 tháng. Khoảng 7–10% nang tóc da đầu ở người trưởng thành ở pha telogen tại một thời điểm. Tóc rụng khi tóc chùy bị đẩy ra khỏi nang, thường trùng với thời điểm pha anagen mới khởi phát, tương ứng 50–100 sợi/ngày ở người bình thường.
2.Rụng tóc khi nào được xem là bệnh lý?
Ở người bình thường, mỗi ngày có thể rụng khoảng 50–100 sợi tóc, đây là hiện tượng sinh lý và tóc mới sẽ tiếp tục mọc thay thế. Rụng tóc được xem là bệnh lý khi:
- Số lượng tóc rụng nhiều bất thường, kéo dài trên 2–3 tháng
- Tóc thưa dần, lộ da đầu rõ
- Rụng tóc thành mảng hoặc kèm ngứa, đỏ, đau da đầu
- Tóc rụng nhưng không mọc lại
3.Các nguyên nhân thường gặp gây rụng tóc
Nguyên nhân rụng tóc được chia thành hai nhóm chính:
Rụng tóc có sẹo:
Là tình trạng mất nang tóc vĩnh viễn do mô sẹo thay thế, làm mất các nang lông. Nguyên nhân bao gồm các bệnh lý viêm tấn công trực tiếp vào nang tóc (như lupus ban đỏ dạng đĩa, lichen phẳng nang lông, viêm nang lông decalvans) hoặc do các yếu tố bên ngoài gây tổn thương nang tóc kéo dài (như rụng tóc do kéo giãn giai đoạn muộn).
Rụng tóc không sẹo:
Là tình trạng các nang lông vẫn được bảo tồn và tóc có khả năng mọc lại. Các nguyên nhân phổ biến nhất bao gồm rụng tóc do nội tiết tố (hói kiểu nam và nữ), rụng tóc do căng thẳng hoặc thuốc (telogen effluvium), rụng tóc từng vùng, nấm da đầu, và rụng tóc do thói quen chăm sóc tóc sai cách gây gãy rụng .
Dưới đây là một số nguyên nhân gây rụng tóc thường gặp
Rụng tóc do Androgen
Rụng tóc do androgen (Androgenetic Alopecia – AGA) là dạng hói kiểu nam hoặc nữ, liên quan đến sự kết hợp giữa di truyền và hormone dihydrotestosterone (DHT). Bệnh tiến triển từ sớm, có thể khởi phát từ tuổi thanh thiếu niên và dẫn đến giảm khả năng mọc tóc về sau.
AGA đặc trưng bởi hiện tượng tóc trưởng thành dần bị thay thế bằng tóc lông tơ mảnh, nhạt màu và có thể mất nang tóc nếu kéo dài. Nam giới thường rụng tóc vùng trán–thái dương và đỉnh đầu, trong khi nữ giới thưa tóc lan tỏa vùng giữa đầu và rộng đường ngôi tóc.
Rụng tóc telogen
Rụng tóc telogen là tình trạng rụng tóc lan tỏa do nhiều nang tóc đồng loạt chuyển sang pha nghỉ, gây giảm mật độ tóc toàn bộ da đầu. Bệnh có thể ở dạng cấp tính hoặc mạn tính, được chia thành telogen cấp, telogen lan tỏa mạn tính thứ phát và telogen mạn tính không rõ nguyên nhân. Rụng tóc thường xuất hiện sau yếu tố khởi phát khoảng 2–4 tháng, dù khoảng 1/3 trường hợp không xác định được nguyên nhân. Các yếu tố liên quan thường gặp gồm sau sinh, stress thể chất hoặc tâm lý, bệnh hệ thống, rối loạn nội tiết, thiếu hụt dinh dưỡng, vi chất và thuốc. Lâm sàng biểu hiện rụng tóc lan tỏa, tóc rụng nhiều khi gội hoặc chải. Tóc rụng chủ yếu là tóc telogen có gốc hình dùi cui. Test kéo tóc thường dương tính nhiều vùng, trong khi da đầu bình thường và không để sẹo.
Rụng tóc từng vùng
Rụng tóc từng vùng (Alopecia areata) là bệnh tự miễn gây rụng tóc không sẹo, thường biểu hiện bằng các mảng rụng tóc tròn hoặc bầu dục và có thể tiến triển đến rụng tóc toàn bộ. Cơ chế bệnh do rối loạn miễn dịch tấn công nang tóc, trong khi tế bào gốc vẫn được bảo tồn nên tóc có khả năng mọc lại. Bệnh liên quan yếu tố di truyền và cơ địa miễn dịch. Lâm sàng có nhiều thể như thể mảng, toàn thể, toàn thân, ophiasis, sisaipho và thể lan tỏa. Soi da đầu thường thấy tóc dấu than, chấm đen và chấm vàng. Khi hồi phục có thể xuất hiện tóc tơ mới. Các trường hợp nặng có thể kèm tổn thương móng.
Rụng tóc do kéo
Rụng tóc do kéo (traction alopecia) là tình trạng rụng tóc xảy ra do lực kéo căng lặp đi lặp lại và kéo dài lên sợi tóc và nang tóc. Nguyên nhân thường gặp là các kiểu tạo tóc gây căng như tết bím, cornrows, dreadlocks, buộc đuôi ngựa chặt, búi tóc, nối tóc; Rụng tóc thường rõ nhất tại những vùng chịu lực kéo lớn, đặc biệt là vùng trán và thái dương. Nếu kéo dài, bệnh có thể gây tổn thương nang tóc vĩnh viễn và dẫn đến rụng tóc không hồi phục ở giai đoạn muộn.
Rụng tóc do bệnh da đầu
Các tình trạng như viêm da tiết bã, viêm nang lông, nấm da đầu có thể làm tổn thương nang tóc nếu không được điều trị kịp thời.
- Viêm da tiết bã (Seborrheic Dermatitis): Bệnh liên quan đến sự hoạt động quá mức của tuyến bã nhờn và sự phát triển của nấm Malassezia, biểu hiện bởi da đầu nhiều vảy trắng hoặc nhờn, hồng ban, rất ngứa. Bản thân bệnh không trực tiếp làm rụng tóc nhiều, nhưng tình trạng viêm và việc gãi nhiều do ngứa sẽ làm tổn thương nang tóc, khiến tóc yếu và rụng.
- Vảy nến da đầu (Psoriasis): Đây là một bệnh da viêm mạn tính biểu hiện bởi các mảng hồng ban, dày, bao phủ bởi lớp vảy màu trắng bạc. Tóc rụng chủ yếu do lớp vảy quá dày làm bít tắc hoặc do gãi, bóc vảy gây tổn thương chân tóc. Tóc thường mọc lại sau khi kiểm soát được bệnh.
- Lupus ban đỏ dạng đĩa: Bệnh tự miễn ảnh hưởng đến da, thường gặp ở những vùng tiếp xúc với ánh sáng, biểu hiện bởi các mảng đỏ, teo da, giãn mạch, nút sừng ở nang lông. Khi lành sẽ để lại sẹo teo lõm, mất sắc tố và mất tóc vĩnh viễn tại vùng đó.
- Lichen phẳng ở nang lông (Lichen Planopilaris): Đây là một thể của bệnh lichen phẳng khu trú tại nang lông, biểu hiện với da đầu đỏ quanh chân tóc, dày sừng nang lông ở chân tóc, thường cảm thấy đau rát hoặc ngứa châm chích. Nếu bệnh không được điều trị sớm, nang tóc sẽ bị xơ hóa và rụng vĩnh viễn.
- Viêm nang lông: do nhiễm trùng (thường là tụ cầu vàng) hoặc nấm sâu, biểu hiện bởi các sẩn hồng ban mụn mủ ngay tại chân tóc gây đau nhức. Trong trường hợp nặng như viêm nang lông decalvans, tình trạng viêm mủ mạn tính sẽ phá hủy hoàn toàn nang tóc, để lại sẹo lồi hoặc lõm.
4.Điều trị rụng tóc
Phần lớn các trường hợp rụng tóc có thể điều trị hoặc kiểm soát hiệu quả. Nguyên tắc quan trọng trong điều trị rụng tóc là:
- Xác định đúng nguyên nhân
- Điều trị đúng giai đoạn
- Kiên trì đủ thời gian (thường từ 3–6 tháng)
Việc tự ý dùng thuốc hoặc sản phẩm kích thích mọc tóc khi chưa rõ nguyên nhân có thể làm tình trạng rụng tóc nặng hơn. Hiện nay, điều trị rụng tóc có các phương pháp sau:
Thuốc thoa/xịt
Đây là bước điều trị cơ bản, an toàn và phổ biến nhất:
- Minoxidil (Dạng lỏng hoặc bọt – 2% và 5%): Làm giãn mạch máu quanh nang tóc, giúp cung cấp oxy và dưỡng chất, đồng thời kéo dài giai đoạn tăng trưởng của sợi tóc.
- Corticoid thoa: Là phương pháp điều trị rụng tóc do các bệnh da viêm (vảy nến, viêm da tiết bã, lupus đỏ dạng đĩa…), rụng tóc từng vùng.
Thuốc uống
Các thuốc sau thường được chỉ định cho các trường hợp rụng tóc do androgen:
- Finasteride: Thuốc ức chế enzyme 5-alpha reductase, ngăn chuyển hóa Testosterone thành DHT
- Dutasteride: Cơ chế tương tự Finasteride nhưng ức chế cả 2 loại enzyme type I và II
- Spironolactone: Thuốc kháng Androgen, ngăn chặn tác động của androgen lên nang tóc.
- Minoxidil: Liều thấp (0.25mg – 5mg) có tác dụng giãn mạch, tăng nuôi dưỡng nang tóc.
Hiện nay, thuốc ức chế JAK đường uống đã được FDA đã phê duyệt Baricitinib (cho người lớn) và Ritlecitinib (từ 12 tuổi trở lên) để điều trị rụng tóc từng vùng thể nặng.
Liệu pháp tiêm
Tiêm tại chỗ để đưa hoạt chất trực tiếp vào nang tóc, mang lại hiệu quả nhanh hơn bôi thoa:
- Tiêm Corticoid (Triamcinolone): Dùng cho bệnh rụng tóc từng vùng với cơ chế ức chế phản ứng viêm và miễn dịch tại chỗ, ngăn tế bào bạch cầu tấn công nang tóc. Tác dụng phụ có thể gây teo da, lõm da hoặc giãn mạch tại vị trí tiêm nếu kỹ thuật không đúng.
- Tiêm huyết tương giàu tiểu cầu (PRP – Platelet Rich Plasma): Chỉ định điều trị rụng tóc hói (nam/nữ), tóc thưa mỏng do rụng tóc telogen. Lấy máu tự thân của bệnh nhân để quay ly tâm tách lấy huyết tương chứa nồng độ tiểu cầu cao, sau đó tiêm lại vào da đầu. Tiểu cầu giải phóng các yếu tố tăng trưởng kích thích tân mạch quanh nang tóc, tăng nuôi dưỡng nhú bì và bao ngoài nang và tăng tổng hợp collagen, elastin, chất nền ngoại bào, tái cấu trúc vi môi trường quanh nang tóc, giúp sợi tóc dày hơn.
Laser năng lượng thấp
Laser năng lượng thấp (Low-Level Laser Therapy – LLLT) là một phương pháp sử dụng ánh sáng cường độ thấp có bước sóng khoảng 650–1200 nm, tạo hiệu ứng quang điều biến sinh học (photobiomodulation), có tác dụng thúc đẩy sửa chữa mô và tái tạo sinh học. LLLT có khả năng:
- Kích thích nang tóc ở pha telogen tái đi vào pha anagen
- Kéo dài thời gian của pha anagen
- Tăng tỷ lệ tăng sinh tế bào trong các nang tóc đang hoạt động
- Thúc đẩy quá trình tái tạo sinh lý của nang tóc
Các thiết bị LLLT điều trị rụng tóc gồm lược laser (LaserComb), mũ/cap laser cho khả năng bao phủ da đầu đồng đều, đã được FDA phê duyệt cho rụng tóc do androgen ở nam và nữ. Gần đây có thêm thiết bị LED tuy nhiên bằng chứng lâm sàng hiện còn hạn chế.
Điều trị hỗ trợ
Bên cạnh các phương pháp điều trị đặc hiệu, điều trị hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hiệu quả chung và duy trì sức khỏe nang tóc lâu dài:
- Bổ sung vi chất khi có thiếu hụt, theo chỉ định: Thiếu hụt các vi chất như sắt, kẽm, vitamin D, vitamin B12, acid folic hoặc protein có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chu kỳ nang tóc và làm nặng thêm tình trạng rụng tóc.
- Điều chỉnh chế độ sinh hoạt và giảm stress: Stress tâm lý và rối loạn nhịp sinh học được xem là các yếu tố thúc đẩy hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng rụng tóc thông qua cơ chế nội tiết và miễn dịch. Do đó, duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, tập luyện thể dục đều đặn, cùng với các biện pháp kiểm soát stress có thể góp phần ổn định chu kỳ tóc và hỗ trợ đáp ứng điều trị.
- Chăm sóc da đầu đúng cách: Da đầu khỏe mạnh là nền tảng cho sự phát triển của nang tóc. Việc làm sạch da đầu phù hợp với loại da và tình trạng bệnh lý đi kèm giúp giảm viêm, bã nhờn và vi sinh vật gây hại. Tránh các thói quen gây tổn thương da đầu như gãi mạnh, tạo kiểu tóc kéo căng, sử dụng hóa chất hoặc nhiệt độ cao quá mức. Lựa chọn các sản phẩm chăm sóc tóc dịu nhẹ, phù hợp và được khuyến cáo y khoa sẽ góp phần tối ưu hóa hiệu quả điều trị rụng tóc.
Phẫu thuật cấy tóc
Được chỉ định trong những trường hợp rụng tóc ổn định, nang tóc không còn khả năng phục hồi. Đây là phương pháp mang tính thẩm mỹ cao nhưng không thay thế điều trị nội khoa.
Câu hỏi thường gặp về rụng tóc
Rụng tóc khi gội đầu có đáng lo không?
Gội đầu giúp loại bỏ những sợi tóc đã ở pha telogen và chuẩn bị rụng. Tuy nhiên, nếu rụng nhiều kéo dài hoặc kèm thưa tóc rõ rệt, cần được thăm khám.
Gội đầu nhiều có làm rụng tóc hơn không?
Không. Gội đầu đúng cách và phù hợp với da đầu không gây rụng tóc, ngược lại còn giúp da đầu khỏe mạnh hơn.
Laser năng lượng thấp (LLLT) có hiệu quả không?
LLLT đã được chứng minh giúp tăng mật độ tóc, giảm rụng ở một số thể rụng tóc, đặc biệt là rụng tóc nội tiết di truyền, và thường được dùng như phương pháp hỗ trợ.
Rụng tóc có mọc lại được không?
Tùy nguyên nhân. Rụng tóc do stress, thiếu vi chất thường có thể mọc lại. Các dạng rụng tóc có sẹo nếu không điều trị sớm có thể không hồi phục.
Kết luận
Rụng tóc là một tình trạng phức tạp, đa yếu tố và có biểu hiện lâm sàng rất đa dạng. Phần lớn các trường hợp rụng tóc có thể được kiểm soát hoặc cải thiện rõ rệt nếu được chẩn đoán đúng nguyên nhân, can thiệp sớm và điều trị một cách phù hợp, kiên trì. Việc phân biệt rụng tóc có sẹo và không sẹo, cũng như nhận diện chính xác từng thể bệnh cụ thể, đóng vai trò quyết định trong tiên lượng và lựa chọn phương pháp điều trị. Hiện nay, điều trị rụng tóc không chỉ dừng lại ở thuốc bôi hay thuốc uống mà còn bao gồm các liệu pháp hỗ trợ hiện đại như tiêm huyết tương giàu tiểu cầu (PRP), laser năng lượng thấp và các biện pháp chăm sóc da đầu toàn diện. Tuy nhiên, không có một phương pháp đơn lẻ nào phù hợp cho tất cả bệnh nhân; hiệu quả điều trị phụ thuộc vào sự kết hợp hợp lý giữa điều trị đặc hiệu, điều chỉnh lối sống và chăm sóc da đầu đúng cách.
Tài liệu tham khảo
- Chapter 6: Alopecias; Bolognia dermatology 5th edition
- Workman K, Piliang M. Approach to the patient with hair loss. J Am Acad Dermatol. 2023 Aug;89(2S):S3-S8. doi: 10.1016/j.jaad.2023.05.040. PMID: 37591563.
- Pillai JK, Mysore V. Role of Low-Level Light Therapy (LLLT) in Androgenetic Alopecia. J Cutan Aesthet Surg. 2021 Oct-Dec;14(4):385-391. doi: 10.4103/JCAS.JCAS_218_20. PMID: 35283601; PMCID: PMC8906269.
